α 109-173, ενότητα 3η, σημειώσεις

—Οδύσσεια, ενότητα 3,α 109-173

(οι σημειώσεις ακολουθούν την πορεία του κειμένου)

—Αρχίζει η εφαρμογή του σχεδίου της Αθηνάς

—Ποιο μέρος του σχεδίου αρχίζει να πραγματοποιείται;

—Το δεύτερο, αυτό που αφορά την ίδια και την επίσκεψή της στον Τηλέμαχο.

—Ο Τηλέμαχος και οι ενέργειές του στη συνέχεια φτάνουν μέχρι και την δ ραψωδία (ραψωδίες α-δ = Τηλεμάχεια).  Η Τηλεμάχεια επιβραδύνει ή επιταχύνει τις εξελίξεις όσον αφορά το  νόστο του Οδυσσέα;

—Επιβραδύνει, αναβάλλεται η πραγματοποίησή του για τη συνέχεια.  Στην ε ραψωδία θα δούμε να πραγματοποιείται η επίσκεψη του Ερμή στην Ωγυγία.

—Προέχει η αφύπνιση και δραστηριοποίηση του Τηλέμαχου και η γνωριμία του ακροατή με όσα συμβαίνουν στο παλάτι της Ιθάκης, για αυτό και εφαρμόζεται πρώτα το δεύτερο μέρος του σχεδίου.

— 

Αθηνά

—Σε ποιους στίχους παρακολουθούμε την προετοιμασία και αναχώρηση της Αθηνάς;

—109-115

—Σε ποιο χώρο βρισκόμαστε στους στίχους αυτούς;

—Όλυμπος-κορυφές Ολύμπου

  

—Ποια στοιχεία συνθέτουν την εικόνα της Αθηνάς στους στίχους 109-114;

—Ωραία, θεσπέσια και χρυσά σαντάλια στα πόδια / γερό, βαρύ, θεόρατο, στιβαρό και ακονισμένο με χαλκό κοντάρι στο χέρι

—

—Το ότι η Αθηνά φοράει σαντάλια στα πόδια, κρατάει κοντάρι στα χέρια και ταξιδεύει είναι στοιχεία…….

—ανθρωπομορφισμού!  Όπως και ο θυμός της.

—Στους στίχους αυτούς παράλληλα με την περιγραφή της Αθηνάς, ο χρόνος κυλά (η θεά φοράει σαντάλια, παίρνει στο χέρι το κοντάρι και φεύγει πετώντας από τον Όλυμπο), άρα έχουμε ταυτόχρονα και …...

—Αφήγηση.  Η αφήγηση αυτή που συνδυάζει και στοιχεία περιγραφής λέγεται περιγραφική αφήγηση.

—

 Η κάθοδος της Αθηνάς στην Ιθάκη, John Flaxman,1805

 

—Αλλαγή χώρου

—Ποιες αλλαγές στο χώρο εντοπίζετε;

Από τον όλυμπο στην —Ιθάκη, στην εξώπορτα του παλατιού του Οδυσσέα, στο κατώφλι της αυλής του/ 116-117

—Αν φανταστούμε ότι παρακολουθούμε θεατρικό έργο, για να δηλωθεί σε αυτό η αλλαγή στο χώρο, θα άλλαζε η σκηνή (Όλυμπος-Ιθάκη, οροσειρά Ολύμπου, παλάτι Δία-παλάτι Οδυσσέα)

—Κάθε φορά λοιπόν που θα εντοπίζουμε αλλαγή του χώρου, θα λέμε ότι αλλάζει η σκηνή.  1η σκηνή: 109-115, η Αθηνά στον Όλυμπο / 2η σκηνή: 116-…η Αθηνά στο κατώφλι της αυλής του παλατιού του Οδυσσέα. 

—Τα πρόσωπα στον αύλειο χώρο του παλατιού

—Μνηστήρες

—Κήρυκες και παιδόπουλα (οι άνθρωποι των μνηστήρων, συνήθως ελεύθεροι, προσφέρουν εθελοντικά διάφορες υπηρεσίες)

—Τηλέμαχος

—Ανήκουν όλοι …«στο ίδιο στρατόπεδο» ή βρίσκονται ουσιαστικά σε αντιπαράθεση μεταξύ τους;

—Από τη μια οι μνηστήρες και οι κήρυκες και τα παιδόπουλα που πρόθυμα τους υπηρετούσαν και από την άλλη πλευρά ο Τηλέμαχος (μοναχικός).

—

—Αλλαγή προσώπων

—Σε αυτή τη 2η σκηνή, εκτός από την αλλαγή του χώρου, έχουμε και αλλαγή προσώπων (προστίθενται πρόσωπα): η Αθηνά πατάει το κατώφλι της αυλής και μέσα στην αυλή, μπροστά από τις πύλες του παλατιού βλέπουμε τους μνηστήρες, τον Τηλέμαχο και τους υπηρέτες

—

—Η αλλαγή των προσώπων αποτελεί ακόμα ένα κριτήριο για αλλαγή σκηνής, όταν δηλαδή αυξάνονται ή μειώνονται τα πρόσωπα της ιστορίας που παρακολουθούμε, θα λέμε ότι αλλάζει στο σημείο εκείνο η σκηνή.  

—Δεν είναι βέβαια υποχρεωτικό να συμβαίνουν αυτές οι αλλαγές (χώρου και προσώπων) ταυτόχρονα.  Μπορεί τα ίδια πρόσωπα απλώς να αλλάξουν χώρο (π.χ. όλοι μαζί να πάνε από την αυλή του παλατιού στο εσωτερικό του παλατιού) ή μπορεί να παραμείνουμε στον ίδιο χώρο και να αλλάξουν τα πρόσωπα (π.χ. να έρθει στην αυλή και η Πηνελόπη).  Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε αλλαγή σκηνής.

—Επικοινωνία Αθηνάς με θνητούς

—Με ποιον από τους τρεις τρόπους που μάθατε αποφασίζει η Αθηνά να επικοινωνήσει με τον Τηλέμαχο;

—Μεταμόρφωση σε άνθρωπο (Μέντης, άρχοντας των Ταφίων)-ενανθρώπιση.

—Μνηστήρες

—Πού είναι;

—Στην αυλή, μπροστά από τις πύλες του παλατιού

—Τι κάνουν; Αυτή τους η συμπεριφορά αρμόζει σε φιλοξενούμενους του παλατιού;

—Καθισμένοι σε τομάρια (δέρματα) βοδιών, που οι ίδιοι τα έσφαξαν, έπαιζαν πεσσούς, ενώ δέχονται τις υπηρεσίες των υπηρετών του παλατιού.  Διασκέδαζαν λοιπόν απολαμβάνοντας με απληστία τα αγαθά του παλατιού.

—Φέρονται ως άρχοντες του παλατιού, ως αφεντικά, αφού απρόσκλητοι διασκεδάζουν και τρων την περιουσία του παλατιού!

—Πώς θα τους χαρακτηρίζατε από την συμπεριφορά τους αυτή;

—Αλαζόνες, υπερόπτες, θρασείς, αναίσχυντοι, άρπαγες, άπληστοι (φέρονται σαν αφεντικά και σπαταλούν ξένη περιουσία), αργόσχολοι (παίζουν πεσσούς)

—Πώς τους χαρακτηρίζει ο αφηγητής;

—αγέρωχους (στ.119) Δε φαίνεται να τους …πολυσυμπαθεί!

—Προοικονομίες

—Η συμπεριφορά των μνηστήρων για τι μας προετοιμάζει;

—Για την τιμωρία τους

—Μαζί με τους μνηστήρες θα τιμωρηθούν και κάποιοι από το υπηρετικό προσωπικό.  Λέγεται κάτι στο κείμενο της ενότητας που μας προετοιμάζει για κάτι τέτοιο; Που δικαιολογεί μια τέτοια τιμωρία;

—πρόθυμα τους υπηρετούσαν, άρα και θα τιμωρηθούν για αυτήν τους την επιλογή!

—Τηλέμαχος

—Συμμερίζεται ο Τηλέμαχος το κέφι των μνηστήρων; Ποιο συναίσθημα του αποδίδει ο Όμηρος;

—Πικρία (128).  Υπάρχει μεταξύ τους αντίθεση.

—Η πικρία αυτή τον οδηγεί σε σχέδιο αντίδρασης ή όχι;

—Όχι, τον παρακολουθούμε να κάθεται λυπημένος, ήσυχος και άπραγος και να ονειρεύεται τι;

—Την επιστροφή του πατέρα του στο παλάτι και στην εξουσία και την αποπομπή των μνηστήρων (129-133). Ο ίδιος εμφανίζεται αδύναμος να αναλάβει πρωτοβουλίες. 

—

—

—129-133

—Σε αυτούς τους στίχους τι προοικονομείται;

—Η επιστροφή του Οδυσσέα και η εξόντωση των μνηστήρων

—Υποδοχή Αθηνάς

—Γιατί ο Τηλέμαχος έτρεξε ευθύς προς την αυλόθυρα; (134)

—Ντράπηκε που περίμενε τόσην ώρα στην πόρτα του ένας ξένος (135).  

 Διαβάστε όσα αναγράφονται σχετικά με το θεσμό της φιλοξενίας στη σελίδα 28 και στη σελίδα 33, σχόλιο 7.  Φιλόξενος και ευγενικός συνεπώς ο Τηλέμαχος, ενώ αφιλόξενοι και αγενείς παρουσιάζονται οι μνηστήρες, που αδιαφορούν για τον ξένο.

—

—Η υποδοχή της Αθηνάς χαρακτηρίζεται εγκάρδια.  Γιατί;

—Γιατί έτρεξε αμέσως να την χαιρετίσει, της έσφιξε το χέρι με το δεξί του χέρι και με το αριστερό της πήρε το κοντάρι, για να την ξεκουράσει(134-137).

—Τι έκανε αμέσως μετά ο Τηλέμαχος;

—Την προσφώνησε και την κάλεσε σε γεύμα (139)

—Η εγκάρδια υποδοχή και η πρόσκληση σε γεύμα είναι το πρώτο στάδιο του τυπικού της φιλοξενίας.

—

 

—Τηλέμαχος και Αθηνά

—Στην εξέλιξη της ιστορίας μας, ποια αλλαγή χώρου και προσώπων μπορείτε να εντοπίσετε;

—Αυλή: Αθηνά + μνηστήρες + κήρυκες + παιδόπουλα + Τηλέμαχος

—Μεγάλο δώμα: Τηλέμαχος + Αθηνά + υπηρέτες

—Στο στίχο…

—142

—Σε αυτό λοιπόν το στίχο έχουμε αλλαγή…

—σκηνής.  Η δεύτερη σκηνή τελειώνει στο στίχο 141 και η 3η σκηνή αρχίζει στο στίχο 142.  Πότε τελειώνει η 3η και αρχίζει η 4η θα το δούμε στη συνέχεια.

—2ο στάδιο τυπικού φιλοξενίας

—Εξαιρετικές περιποιήσεις (143-161)

—Τακτοποίηση οπλισμού: Τοποθετεί το δόρυ της σε καλοξυσμένη θήκη, μαζί με τα όπλα του Οδυσσέα (143-145)

—Παραχώρηση τιμητικής θέσης: Την βάζει να καθίσει σε θρόνο όμορφο, λεπτουργημένο, απλώνοντας πάνω του μαλακό ύφασμα, και της φέρνει ένα σκαμνί, για να στηρίζει τα πόδια της (146-148)

—Την βάζει να καθίσει μακριά από τους μνηστήρες, για να μην ενοχληθεί από την παρουσία τους (150-151)

—Την εξυπηρετούν χρησιμοποιώντας πολύτιμα αντικείμενα (χρυσό λαγήνι, 154/αργυρό λεβέτι, 156/χρυσές κούπες, 160)

—Πλύσιμο χεριών (154-156)

—Σερβίρισμα σε γυαλιστερό τραπέζι (156)

—Ψωμί+άφθονο φαγητό+δίσκοι με κάθε είδους κρέατα/κάθε τόσο τους γέμιζαν τα κύπελλα με κρασί 157-161

—

 

—3ο στάδιο του τυπικού της φιλοξενίας

—Μετά το γεύμα, ερωτήσεις για την ταυτότητα του ξένου

—Στην ενότητα αυτή δεν διατυπώνονται οι ερωτήσεις αυτές. Προαναγγέλλονται μόνο σε ποιους στίχους; (τη συζήτηση αυτή θα την παρακολουθήσουμε στην επόμενη ενότητα του βιβλίου)

—139-140

—Το 4ο στάδιο του ίδιου τυπικού περιλαμβάνει το λουτρό και την ανταλλαγή δώρων.  Αυτά θα τα διαβάσουμε μόνο ως πρόταση, καθώς η Αθηνά θα αρνηθεί (α 344-353)

—

—

 

—Η Αθηνά τρώει και πίνει σαν άνθρωπος.  Αυτό είναι στοιχείο…

—ανθρωπορφισμού.

—Τα πολλά και ανενεργά δόρατα του Οδυσσέα περίμεναν…

—Τι περίμεναν;

—Την επιστροφή του Οδυσσέα, για να πάψουν να είναι ανενεργά!

—Γιατί θα πάψουν να είναι ανενεργά; Με ποιο σκοπό θα τα χρησιμοποιήσει ο Οδ;

—Για να εξοντώσει τους μνηστήρες.

—Άρα, στο στίχο αυτό τι προοικονομείται;

—Ο νόστος και η μνηστηροφονία!

—

 

—Μνηστήρες

—Για δεύτερη φορά ο Όμηρος αποδίδει αρνητικό χαρακτηρισμό στους μνηστήρες. Ποιον;

—Ξιπασμένους, 150

—

 

—Προοικονομία

—Σε ποιο/ποιους στίχο/στίχους προοικονομείται η συζήτηση ανάμεσα στην Αθηνά/Μέντη και στον Τηλέμαχο;

—140 και 152-153

—Μνηστήρες

—Και πάλι (3η φορά!) ο Όμηρος αποδίδει ένα επίθετο (το ίδιο με την 1η φορά) στους μνηστήρες.  Σε ποιο στίχο;

—162. Στον ίδιο στίχο παρακολουθούμε την είσοδο των μνηστήρων πού;

—Στο μεγάλο δώμα, στην ίδια αίθουσα με τον Τηλέμαχο και την Αθηνά/Μέντη

—Άρα, εντοπίζουμε στο στίχο αυτό μια αλλαγή…

—σκηνής, γιατί …

—αλλάζουν τα πρόσωπα (ο χώρος παραμένει ο ίδιος).

—Άρα: 3η σκηνή: 142-161, Αθηνά+Τηλέμαχος+υπηρέτες στο μεγάλο δώμα

—4η σκηνή: 162-173, Αθηνά+Τηλέμαχος+υπηρέτες+μνηστήρες στο μεγάλο δώμα (ουσιαστικά η 4η σκηνή συνεχίζεται και στην επόμενη ενότητα του βιβλίου και μάλιστα την καλύπτει σχεδόν ολόκληρη)

—Μνηστήρων συμπεριφορά

—Η συμπεριφορά των μνηστήρων στην αίθουσα είναι διαφορετική από αυτήν που είχαν όσο βρίσκονταν στην αυλή;

—Είναι η ίδια συμπεριφορά, καθώς —κάθονται σε θρόνους και αναπαυτικά καθίσματα,

—κήρυκες, δούλες και έφηβοι τους περιποιούνται, καθώς τρων και πίνουν (από τα φαγητά του παλατιού),—κι αφού χορτάσουν, αναγκάζουν τον αοιδό του παλατιού, τον Φήμιο, να τους τραγουδήσει.

—

—Εξακολουθούν επομένως να φέρονται αλαζονικά και υπεροπτικά, ως αφέντες του παλατιού, σπαταλώντας την περιουσία του και υποχρεώνοντας ακόμη και τον αοιδό που δεν ήθελε να τους υπηρετήσει να τραγουδήσει για αυτούς.  Και στους στίχους λοιπόν αυτούς προοικονομείται η μνηστηροφονία (ως τιμωρία για την αλαζονική τους συμπεριφορά)

—Ποια λέξη μας οδηγεί στη διαπίστωση ότι ο Φήμιος τους υπηρετεί παρά τη θέλησή του;

—από ανάγκη, 172

—Ο Φήμιος θα διασωθεί κατά τη μνηστηροφονία.  Το θεωρείτε δίκαιο και γιατί;

—Δικαίως διασώζεται, επειδή ακριβώς υποχρεώθηκε να τους υπηρετεί. 

—Τι προοικονομείται, συνεπώς, στο στίχο 172;

—Ότι ο Φήμιος δε θα θανατωθεί από τον Οδυσσέα κατά τη μνηστηροφονία.

 

—Πολιτισμικά στοιχεία στην ενότητα 2

—Υπόδηση: Σαντάλια

—Οπλισμός: Κοντάρι, δόρυ

—Μέταλλα: χρυσός, χαλκός

—Αρχιτεκτονική παλατιού: εξώθυρα, κατώφλι αυλής, πύλες, μεγάλο δώμα με ψηλή κολόνα μέσα

—Σφάξιμο των βοδιών-τα τομάρια τους για να κάθονται επάνω

—Υπηρετικό προσωπικό: κήρυκες, παιδόπουλα, τραπεζάρχης, παρακόρη, κελάρισσα, δούλες, έφηβοι.(Το γυναικείο υπηρετικό προσωπικό ανήκει όλο στον οίκο του παλατιού. Ο τραπεζάρχης, η κελάρισσα και η παρακόρη έχουν καλύτερη θέση από αυτή ων δούλων)

—Κρατήρες, κύπελλα, κούπες, λεβέτι, λαγήνι, πανέρια πλεχτά,  —τραπέζια, σφουγγάρια τρυπητά

—Η ανάμειξη νερού με κρασί

—Ψωμί, κρέατα

—θήκη για κοντάρια

—Θρόνος, καθίσματα, σκαμνί-στήριγμα για πόδια

—Ύφασμα πάνω στον θρόνο

—Πλύσιμο των χεριών πριν το φαγητό

—Μουσική, χορός, τραγούδι, αοιδός, κιθάρα, πεσσοί

——Βασιλεία – αριστοκρατία (μνηστήρες)

—Θεσμός της φιλοξενίας με το τυπικό της

—

 

—Δραματική ειρωνεία

—Τεχνική κατά την οποία ο αναγνώστης γνωρίζει κάτι που το αγνοεί ο ήρωας.   

Πού την εντόπίζουμε στην 3η ενότητα; Τι γνωρίζουμε εμείς που το αγνοούν οι ήρωες;

—Ότι ο ξένος που εμφανίστηκε είναι η Αθηνά

—Ότι οι θεοί έχουν ήδη πάρει την απόφαση να γυρίσει στην πατρίδα του ο Οδυσσέας.

—Άλλο η σκηνή κι άλλο η ενότητα

—Σκηνή αλλάζουμε όταν αλλάζει … (σελ. 30)

—Τόπος

—Πρόσωπα

—Χρόνος

—Τόπος και πρόσωπα

—Ενότητες χωρίζουμε όταν αλλάζει το θέμα

—Ενότητες (ενδεικτικός χωρισμός)

—1η ενότητα (1ο θέμα που είδαμε)

—Η προετοιμασία της Αθηνάς για αναχώρηση από τον Όλυμπο109-114

—2η: τα πρόσωπα στον αύλειο χώρο του παλατιού της Ιθάκης, 115-132

—3η: υποδοχή της Αθηνάς από τον Τηλέμαχο και πρόσκληση σε γεύμα. 133-140

—4η: φιλοξενία της Αθηνάς στο μεγάλο δώμα του παλατιού, 141-161

—5η: είσοδος και γλέντι των μνηστήρων στο μεγάλο δώμα (ή: οι μνηστήρες στο μεγάλο δώμα-μέγαρο), 162-173

—

 Ο Φήμιος διασκεδάζει τους μνηστήρες. John Flaxman